Dyskryminacja kojarzy nam się zwykle z celowym działaniem na niekorzyść osób lub grup ze względu na jakąś cechę ich tożsamości. Może do niej jednak dochodzić także w sposób nieświadomy, a nawet przy najlepszych intencjach. Tak właśnie działają mikroagresje.

Czym są mikroagresje?

Mikroagresje (nazywane też mikronierównościami) to krótkie, codzienne komunikaty, gesty lub zachowania, które przekazują komuś lekceważący albo negatywny sygnał związany z grupą, do której ta osoba należy (Sue i in., 2007). Zwykle są subtelne i trudno je uchwycić. Osoba, która je wypowiada, najczęściej nie ma złej woli i nie zdaje sobie sprawy z tego, jak jej słowa zostały odebrane.

Pojęcie wprowadził w latach 70. psychiatra Chester M. Pierce z Uniwersytetu Harvarda, a szeroko spopularyzował je psycholog Derald Wing Sue. Ważne doprecyzowanie: nie każda niezręczna uwaga jest mikroagresją. Kluczowe jest odwołanie do stereotypu o grupie, do której ktoś należy lub do której jest przypisywany (Williams, 2020).

Tiffany Jana i Michael Baran proponują nazwę subtelne akty wykluczenia (Jana i Baran, 2020). Słowo „agresja” sugeruje złą wolę i od razu ustawia rozmowę w trybie obrony. Mówienie o aktach, czyli o tym, co ktoś powiedział lub zrobił, pozwala rozmawiać o skutkach słów bez oceniania charakteru osoby, która je wypowiedziała.

Przykłady

• „Jak na kobietę dobrze prowadzisz.”
• „Nie zachowujesz się jak osoba z małego miasta.”
• „Nie słychać u Ciebie wschodniego akcentu.”
• „Świetnie mówisz po polsku!” do osoby, która urodziła się w Polsce, ale ma inny kolor skóry niż większość otoczenia.
• „Serio? Masz taki niezaściankowy światopogląd” do osoby, która pochodzi ze wsi.
• „Jesteś bardzo męski jak na geja.”
• „Schudłaś! Wyglądasz o wiele lepiej!”
• „Panie Marku, przyjdzie Pan na wigilię firmową z żoną?” do osoby, o której życiu prywatnym nic nie wiemy.

Mikroagresją może być pozorny komplement. Chcemy kogoś docenić, ale przy okazji sięgamy po stereotyp o grupie, do której ta osoba należy. Pod powierzchnią taki komunikat mówi: „To imponujące, że udało Ci się wyjść poza ograniczenia Twojej grupy”.

Co słyszy druga osoba?

Erin Meyer w książce „The Culture Map” przypomina, że każdy z nas czasem mówi wprost, a czasem przekazuje znaczenie między wierszami (Meyer, 2014). W przypadku mikroagresji to właśnie przekaz ukryty między wierszami bywa najbardziej bolesny. Jana i Baran (2020) wyróżniają osiem takich ukrytych komunikatów:

• Nie widać Cię: pomysł koleżanki zostaje zauważony dopiero wtedy, gdy powtórzy go kolega.
• Widzę grupę, a nie Ciebie: „Wy, młodzi, zawsze siedzicie w telefonach”.
• Nie pasujesz tutaj: „A tak oryginalnie, to skąd jesteś?”, gdy pierwsza odpowiedź brzmiała „Z Łodzi”.
• Odbiegasz od normy: „Która z was jest facetem w tym związku?” do pary dwóch kobiet.
• Jesteś ciekawostką: dotykanie czyichś włosów albo dopytywanie o szczegóły czyjejś niepełnosprawności przy pierwszej rozmowie.
• Stanowisz zagrożenie: mocniejsze ściskanie torebki, gdy obok przechodzi osoba o innym kolorze skóry.
• Jesteś ciężarem: westchnienie „znowu trzeba coś dostosowywać”, gdy osoba z niepełnosprawnością prosi o udogodnienie.
• Osoby takie jak Ty radzą sobie gorzej: „Jak na kobietę dobrze prowadzisz”.

Skąd się biorą?

Paradoksalnie najczęściej z dobrych intencji. Jana i Baran (2020) zauważają, że subtelne akty wykluczenia pojawiają się zwykle wtedy, gdy chcemy być mili. Najczęściej w czterech sytuacjach:

• Komplement: „Świetnie mówisz po polsku!”
• Ciekawość: „A skąd oryginalnie jesteś?”
• Próba nawiązania kontaktu: „Jesteś z Gruzji? Uwielbiam chaczapuri!”
• Żart: „No tak, typowa blondynka!”

U podstaw leżą automatyczne skojarzenia i stereotypy, które ma każda i każdy z nas, także osoby deklarujące pełną otwartość. Dlatego same dobre intencje nie wystarczą. Liczy się też to, jak nasze słowa działają na drugą osobę.

Mikro, ale z makrokonsekwencjami

Pojedyncze zdanie może wydawać się drobiazgiem. Osoba, która je wypowiada, ma jedną rozmowę. Osoba, która je słyszy, może słyszeć to samo po raz pięćdziesiąty w tym roku. Przypomina to ukąszenia komara: jedno to drobiazg, ale dziesiątki każdego dnia potrafią wyczerpać.

Metaanaliza wyników 72 badań, w których wzięło udział łącznie około 19 tysięcy osób, pokazała, że doświadczanie mikroagresji wiąże się z gorszym funkcjonowaniem psychicznym: najwyraźniej z objawami depresji i lęku, stresem oraz negatywnymi emocjami (Lui i Quezada, 2019). Związki były najsilniejsze w przypadku mikroagresji dotyczących pochodzenia etnicznego i koloru skóry, orientacji seksualnej i tożsamości płciowej oraz stanu zdrowia. Model stresu mniejszościowego wyjaśnia, dlaczego powtarzające się sygnały „nie pasujesz” kumulują się i obciążają zdrowie (Meyer, 2003).

Przećwicz to

Spróbuj przeformułować kilka zdań. Wpisz swoją wersję, a potem porównaj ją z naszą propozycją. Nie ma jednej właściwej odpowiedzi, a Twoje wpisy nigdzie się nie zapisują.

Co możesz zrobić na co dzień?

• Zatrzymaj się, zanim skomentujesz czyjąś cechę: wiek, wygląd, pochodzenie, akcent. Czy ten komentarz jest potrzebny i czy ma związek ze sprawą?
• Sprawdź, czy to samo zdanie padłoby wobec kogoś innego: osoby innej płci, w innym wieku, innego pochodzenia (Jana i Baran, 2020).
• Zachowaj intencję, usuń dopisek o grupie: zamiast „Jak na Twój wiek świetnie sobie radzisz” wystarczy „Świetnie sobie radzisz”. Najlepiej działa pochwała konkretu.
• Zastąp założenie pytaniem: zamiast „Przyjdziesz z mężem?” zapytaj „Przyjdziesz z kimś?”.
• Gdy usłyszysz, że Twoje słowa kogoś dotknęły: zamiast się bronić, podziękuj za informację, przeproś i dopytaj, jak to zabrzmiało. Jana i Baran (2020) radzą, żeby w takiej rozmowie postawić na ciekawość i empatię.
• Traktuj to jak nawyk do zmiany: badania nad przełamywaniem nawyku uprzedzeń pokazują, że zmiana jest możliwa, ale wymaga świadomości, motywacji i praktyki (Devine i in., 2012).